چرا گاهی در خصوص نجات دادن دیگران خیال پردازی می کنم؟
به گزارش مالزی ارزان، بسیاری از ما در خلوت فکر خود بارها صحنه هایی را تصور نموده ایم که در آن قهرمانانه وارد یک بحران می شویم و جان انسانی را نجات می دهیم یا در قامت یک مصلح بزرگ، سرنوشت یک ملت را تغییر می دهیم. این تمایل فکری که در روانشناسی با اصطلاحاتی چون عقده نجات دهنده (Savior Complex) شناخته می گردد، فراتر از یک تخیل ساده است و ریشه در اعماق نیازهای بیولوژیکی و اجتماعی انسان دارد. درک اینکه چرا فکر ما سناریوهای نجات را بازسازی می نماید، به ما یاری می نماید تا بین همدلی واقعی (Empathy) و نیازهای پنهان شخصیت خود تمایز قائل شویم. این مقاله به آنالیز ابعاد مختلف این پدیده از منظر تکاملی، عصبی و جامعه شناختی می پردازد.
01
عقده نجات دهنده و ریشه های کودکی
در روان کاوی (Psychoanalysis)، خیالپردازی برای نجات دیگران اغلب به عنوان کوششی برای ترمیم زخم های گذشته تعبیر می گردد. افرادی که در دوران کودکی شاهد رنج والدین بوده اند و قدرت تغییر آن را نداشته اند، در بزرگسالی با تصور نجات دیگران، در واقع در پی نجات کودک درون (Inner Child) خود هستند. این مکانیسم دفاعی (Defense Mechanism) به فرد اجازه می دهد تا احساس ناتوانی قدیمی را با قدرت مطلق (Omnipotence) در رویا جایگزین کند. در واقع، شغل هایی مانند آتش نشانی یا پزشکی گاهی ناخودآگاه برای پاسخ به این احتیاج درونی انتخاب می شوند تا فرد بتواند بر اضطراب های وجودی خود غلبه کند.
02
پاداش بیولوژیکی و فوران دوپامین
مغز ما تفاوت فاحشی بین واقعیت و خیالپردازی های غلیظ قائل نمی گردد. وقتی تصور می کنید که در یک موقعیت بحرانی، تصمیمی هوشمندانه می گیرید و تحسین همگان را برمی انگیزید، سیستم پاداش مغز (Brain Reward System) آغاز به فعالیت می نماید. ترشح دوپامین (Dopamine) ناشی از این پیروزی خیالی، بلافاصله حال شما را خوب می نماید. این پاداش مقرون به صرفه باعث می گردد که فرد به جای انجام اقدامات کوچک و موثر در واقعیت، به لذت بردن از سناریوهای بزرگ و غیرممکن در فکر خود بسنده کند که به آن اعتیاد به رویاپردازی (Maladaptive Daydreaming) نیز گفته می گردد.
03
نظریه مرد بزرگ و خیالپردازی سیاسی
بسیاری از افراد تصور می نمایند اگر در جایگاه سیاستمداران یا تصمیم گیران کلان بودند، به راحتی می توانستند مسائل یک ملت را حل نمایند. این موضوع با نظریه مرد بزرگ (Great Man Theory) در تاریخ نگاری مرتبط است. این نگاه ساده انگارانه معمولا پیچیدگی های سیستماتیک (Systemic Complexity) را نادیده می گیرد. فکر ما دوست دارد دنیا را به دو دسته خیر و شر تقسیم کند و خود را در جایگاه قهرمانی ببیند که با یک حرکت متهورانه، نظم را بازمی گرداند. این نوع خیالپردازی راهی برای فرار از احساس حقارت در برابر ساختارهای غول پیکر قدرت است.
04
تاثیر سینما و سفر قهرمان
صنعت سینما و ادبیات با استفاده از الگوی سفر قهرمان (Heros Journey) جوزف کمبل، مدام در حال تغذیه کردن این بخش از روان ما هستند. از فیلم های ابرقهرمانی مارول (Marvel) تا درام های پزشکی، همگی تصویری از یک فرد را ارائه می دهند که با وجود تمام مخالفت ها، راه درست را می داند و دیگران را نجات می دهد. این بازتاب رسانه ای باعث می گردد که ما به طور ناخودآگاه زندگی خود را یک فیلم تصور کنیم و در جستجوی لحظه ای باشیم که نورافکن ها روی ما بیفتند. این سینمایی کردن زندگی (Cinematic Life) یکی از دلایل اصلی تشدید خیالپردازی های نجات در عصر مدرن است.
05
احتیاج به میراث و جاودانگی
ارنست بکر در کتاب معروف خود انکار مرگ (The Denial of Death) شرح می دهد که انسان ها برای مقابله با وحشت از فناپذیری، در پی خلق یک میراث (Legacy) هستند. نجات دادن دیگران در ابعاد وسیع، یکی از قدرتمندترین راه ها برای ثبت نام در تاریخ و کسب نوعی جاودانگی نمادین (Symbolic Immortality) است. وقتی تصور می کنید که ناجی یک ملت هستید، در واقع دارید بر ترس خود از فراموش شدن غلبه می کنید. این احتیاج به بزرگ بودن ابزاری است تا فرد احساس کند زندگی او معنایی فراتر از بقای روزمره دارد.
06
شکاف ادراکی و توهم دانایی
یکی از دلایلی که باعث می گردد تصور کنیم دیگران بدیهیات را نمی بینند، پدیده ای به نام اثر دانینگ کروگر (Dunning-Kruger Effect) است. افرادی که دانش کمی در یک حوزه دارند، تمایل دارند پیچیدگی های آن را دست کم بگیرند. خیالپردازی درباره نجات اقتصاد یا سیاست کشور اغلب ناشی از همین توهم است. ما تصور می کنیم دیگران عامدا اشتباه می نمایند، چون فکر ما برای حفظ آرامش خود، ترجیح می دهد به جای پذیرش پیچیدگی های وحشتناک دنیا، فرض کند که فقط با حضور یک فرد باهوش (که خودمان هستیم) همه چیز حل می گردد.
07
همدلی بیمارگونه و ایثارگری افراطی
گاهی خیالپردازی نجات نه از سر خودخواهی، بلکه ناشی از همدلی بیمارگونه (Pathological Altruism) است. در این حالت، فرد چنان از رنج دیگران متاثر می گردد که برای آرام کردن درد خود، مجبور است سناریوهای نجات را در فکر بپروراند. این موضوع در کادرهای درمان بسیار شایع است. پزشکان یا پرستارانی که با فرسودگی شفقت (Compassion Fatigue) روبرو می شوند، ممکن است به رویاپردازی درباره مواردی پناه ببرند که در آن با یک معجزه، همه بیماران لاعلاج را شفا می دهند. این راهی برای حفظ سلامت روان در محیط های پرفشار است.
08
ریشه های تکاملی و انتخاب گروهی
از منظر زیست شناسی تکاملی (Evolutionary Biology)، تمایل به نجات دیگران یک ویژگی بقا است. در جوامع اولیه، افرادی که برای نجات اعضای قبیله ریسک می کردند، باعث بقای ژن های گروه می شدند. این رفتار باعث می شد فرد در ساختار قدرت قبیله جایگاه بالاتری کسب کند و شانس فراوری مثل بیشتری داشته باشد. بنابراین، خیالپردازی نجات در واقع بازمانده ای از یک غریزه قدیمی است که به ما می گوید: اگر قهرمان باشی، ارزشمندتری و جامعه از تو حمایت خواهد نمود. این غریزه امروزه در قالب رویاهای نجات ملی خود را نشان می دهد.
09
اعتبار اجتماعی و احتیاج به دیده شدن
در عصر شبکه های اجتماعی، نمایش نجات به یک کالا تبدیل شده است. بسیاری از خیالپردازی های ما شامل صحنه ای است که در آن پس از انجام عمل قهرمانانه، به وسیله دیگران تشویق می شویم. این نشان دهنده احتیاج عمیق انسان به اعتبار اجتماعی (Social Validation) است. ما نه تنها می خواهیم نجات دهیم، بلکه می خواهیم دیده شویم که در حال نجات دادن هستیم. این موضوع مرز بین نوع دوستی (Altruism) و خودشیفتگی (Narcissism) را بسیار باریک می نماید. در واقع، در بسیاری از این رویاها، نجات یافته تنها ابزاری برای درخشش نجات دهنده است.
10
ارتباط با سندرم شوالیه سفید
در روابط عاطفی، این پدیده خود را به صورت سندرم شوالیه سفید (White Knight Syndrome) نشان می دهد. فرد تمایل دارد با کسانی وارد رابطه گردد که آسیب دیده یا دارای مسائل جدی هستند تا با نجات دادن آن ها، ارزش خود را به اثبات برساند. این خیالپردازی که من تنها کسی هستم که می تواند او را خوشبخت کند، ریشه در ترس از رها شدن دارد. فرد با ایجاد یک وابستگی شدید به وسیله نجات دادن، سعی می نماید امنیت خود را در رابطه تضمین کند. این الگوی رفتاری اغلب به روابط سمی و هم وابستگی (Codependency) منجر می گردد.
11
تضاد بین قدرت و مسئولیت
یک نکته ظریف در این خیالپردازی ها، تمایل به داشتن قدرت مطلق بدون پذیرش مسئولیت واقعی است. در رویا، ما همواره پیروز هستیم و نقشه هایمان بی نقص عمل می نمایند. اما در واقعیت، نجات دادن با ریسک شکست و عواقب ناخواسته (Unintended Consequences) همراه است. سیاستمداران واقعی با محدودیت های منابع، فشارهای بین المللی و تضاد منافع روبرو هستند. خیالپردازی نجات به ما اجازه می دهد تا لذت قدرت را بدون تحمل وزن سنگین مسئولیت و قضاوت های سخت تجربه کنیم، که این خود یک مکانیسم گریز (Escapism) محسوب می گردد.
12
چگونه از این خیالپردازی به نفع خود استفاده کنیم؟
اگرچه خیالپردازی بیش از حد می تواند مخرب باشد، اما داشتن میل به نجات می تواند منبع عظیمی از انگیزه (Motivation) باشد. کلید کار در تبدیل قهرمان خیالی به عامل تغییر واقعی است. به جای تصور نجات یک ملت، می توان در پی راه هایی برای بهبود زندگی یک نفر در دنیای واقعی بود. روانشناسان معتقدند که شناخت ریشه های این احتیاج، می تواند به ما یاری کند تا به جای جستجوی شکوه و عظمت، در پی خدمت صادقانه باشیم. تبدیل انرژی این خیالپردازی ها به فعالیت های داوطلبانه یا مهارت آموزی حرفه ای، سالم ترین راه برای پاسخ به این احتیاج عمیق انسانی است.
خیالپردازی درباره نجات دادن دیگران ترکیبی پیچیده از احتیاج به دیده شدن، همدلی انسانی و کوشش برای معنادار کردن زندگی است. چه خبرنگاران باشید که در رویای درمان همه سرطان هاست، و چه یک کارمند ساده که خود را در قامت رهبری مقتدر تصور می نماید، این رویاها بخشی از هویت شما هستند. نکته مهم این است که اجازه ندهیم لذت این دنیای خیالی، ما را از انجام کارهای کوچک اما واقعی در دنیای حقیقی باز دارد. دنیا بیش از آنکه به قهرمانان افسانه ای احتیاج داشته باشد، به انسان هایی احتیاج دارد که در جایگاه خود، مسئولانه و با همدلی عمل می نمایند.
دکتر علیرضا مجیدی
پزشک، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران
دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران .
با بیش از 20 سال نویسندگی ترکیبی مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!
دربارهٔ علیرضا مجیدی در خبرنگاران